Ο δάσκαλος που υποσχέθηκε τη θάλασσα [El maestro que prometió el mar, 2023]

Ο θάνατος του δικτάτορα Φράνκο το 1975 έφερε και την πτώση του αιμοσταγούς καθεστώτος που ξεκίνησε με το τέλος του Εμφυλίου Πολέμου [1936-1939] και την οδυνηρή ήττα των δημοκρατικών δυνάμεων που υπερασπίστηκαν με πενιχρά μέσα τη νόμιμα εκλεγμένη κυβέρνησή τους απέναντι στους φασίστες στασιαστές, που υποστηρίζονταν έμπρακτα από τον Χίτλερ και τον Μουσολίνι, ενώ οι περισσότερες δυτικές κυβερνήσεις κρατούσαν ένοχη ουδετερότητα. Ακόμη και μετά τη νίκη τους, οι φασίστες συνέχισαν την εκδικητική τους μανία απέναντι στους ηττημένους, με αποτέλεσμα πάνω από 35.000 ταυτοποιημένους νεκρούς, που με τους «αγνοούμενους» εκτιμάται πως ξεπερνούν τους 50.000 – για να μη μιλήσουμε για εκτοπισμένους, φυλακισμένους, βασανισμένους, ή τα δεκάδες χιλιάδες νεογέννητα βρέφη κλεμμένα από τις δημοκρατικές μητέρες τους σε κρατικά νοσοκομεία. Ωστόσο, κατά τη μετάβαση προς τη δημοκρατία επιλέχθηκε η λήθη και η ατιμωρησία [Νόμος περί Αμνηστίας, 1977] απέναντι στα εγκλήματα των φρανκιστών, οι οποίοι ποτέ δεν δικάστηκαν γι’ αυτά, στο όνομα μιας ψευδεπίγραφης συμφιλίωσης. Σήμερα, μετά από 50 χρόνια δημοκρατίας, έχει διαμορφωθεί ένα ισχυρό αίτημα μνήμης απέναντι στα θύματα της εποχής που έχει οδηγήσει σε εντοπισμό και εκσκαφή πολλών ομαδικών τάφων ανθρώπων οι οποίοι επί δεκαετίες θεωρούνταν απλώς εξαφανισμένοι.

Αυτό είναι το ιστορικό πλαίσιο της ταινίας «Ο δάσκαλος που υποσχέθηκε τη θάλασσα» της Καταλανής σκηνοθέτιδας Πατρίσια Φοντ [Patricia Font] η οποία αρχίζει με την ανακάλυψη ενός μαζικού τάφου σε μια περιοχή κοντά στο Μπούργκος. Η Άρι [Αριάδνη, Laia Costa] μαθαίνει πως ο παππούς της έψαχνε τον αγνοούμενο πατέρα του και είχε ζητήσει να ειδοποιηθεί από έναν τοπικό σύλλογο σε περίπτωση ανεύρεσης κάποιου τάφου στην περιοχή καταγωγής του. Ο παππούς τώρα βρίσκεται στο γηροκομείο με άνοια και η οικογένεια δεν γνωρίζει τίποτα για τον χαμένο προπάππου – η δικτατορία επέβαλλε τη σιωπή. Η Αριάδνη θα ακολουθήσει τον μίτο που θα τη φέρει σε μια μικρή πόλη για να βρει τα ίχνη του πρόγονού της. Εκεί γνωρίζεται με τον ηλικιωμένο Εμίλιο που θα της μιλήσει για τον δάσκαλο Αντόνι ή Αντόνιο και για τους μαθητές του στα χρόνια λίγο πριν τον Εμφύλιο. Από εκεί και πέρα η αφήγηση χωρίζεται στα δύο, με το ένα νήμα να ακολουθεί τον πρωτοποριακό δάσκαλο [Enric Auquer] και το άλλο την Αριάδνη.

Το θέμα θυμίζει τις «Παράλληλες μητέρες» του Αλμοδόβαρ, αλλά εδώ έχουμε και την παιδαγωγική διάσταση μια και ο Αντόνιο ενοχλεί τους παράγοντες της τοπικής κοινωνίας όχι μόνο λόγω των πολιτικών φρονημάτων του αλλά και επειδή καταφέρνει να κερδίσει τις καρδιές των μικρών παιδιών με τις συμμετοχικές μεθόδους του. Από την άλλη, η πάντα σοβαρή Αριάδνη παλεύει με πείσμα να ξεθάψει έγγραφα, κειμήλια και μυστικά που ίσως έχουν χαθεί για πάντα. Αυτό που αναβλύζει από τις εικόνες της Φοντ είναι θλίψη και οργή για τις χαμένες γενιές τις καταδικασμένες από τη μισαλλοδοξία και την αδαημοσύνη των φανατικών. Θλίψη και οργή για τις γενιές που εμποδίστηκαν να δουν τη θάλασσα και με το βλέμμα στο μέλλον που έρχεται - σίγουρα δεν είναι τυχαίο που η Αριάδνη είναι μητέρα, ενώ η υπεύθυνη των εκσκαφών είναι έγκυος.

Η Φοντ σημασιοδοτεί τις δύο αφηγηματικές της γραμμές κυρίως μέσω της χρωματικής της παλέτας: ψυχρά γαλάζια, βροχερά και συννεφιασμένα πλάνα με την αγέλαστη Αριάδνη – που αναρρώνει από κάποια απροσδιόριστη ασθένεια - να κυριαρχούν στο τώρα της ταινίας [2010], ενώ οι σκηνές με τον Αντόνιο έχουν συχνά θερμά γήινα χρώματα, ηλιόφως σε πολλές εξωτερικές σκηνές, και με ιδιαίτερη προσοχή στα εσωτερικά νυχτερινά πλάνα σε μια εποχή χωρίς ηλεκτρισμό. Κάποιες κριτικές διαπίστωσαν ότι δεν «δένουν» τα δύο χρονικά επίπεδα της ταινίας! Μα φυσικά – αντίθεση δείχνουν, ανάμεσα σε μια εποχή ελπίδας και αθωότητας και σε ένα ακυρωμένο από την Ιστορία παρόν. Η ταινία έχει ρυθμό, οι αποκαλύψεις δίνονται ακριβώς όταν πρέπει, με πολύ καλή σχέση ανάμεσα στις δύο αφηγηματικές γραμμές, και το πέρασμα από το τώρα στο τότε γίνεται ομαλά, χωρίς ωστόσο να συγχέονται ποτέ.

Γενικά, αποφεύγω να δίνω σημασία στις κριτικές, όμως αυτή τη φορά μού χτύπησαν τόσο άδικα κάποια πράγματα που γράφτηκαν για την ταινία που δεν μπορώ να τα αφήσω ασχολίαστα. Πρώτα απ’ όλα, η κριτική ότι «Ο δάσκαλος που υποσχέθηκε τη θάλασσα» στηρίζεται υπερβολικά στο συναίσθημα. Το θέμα είναι άκρως συγκινητικό έτσι κι αλλιώς κι όποιος δεν το αντιλαμβάνεται μάλλον έχει πρόβλημα. Έβλεπα πρόσφατα το ντοκιμαντέρ του BBC El silencio de otros με το ίδιο λίγο-πολύ θέμα και εκεί, παρά τις σκηνοθετικές προσπάθειες να κρατηθεί κάποια απόσταση, η συγκίνηση ήταν ακόμη μεγαλύτερη. Όσοι ισχυρίζονται ότι η ταινία της Φοντ δίνει υπερβολικό βάρος στο συναίσθημα ας μας εξηγήσουν πώς το κάνει. Γιατί εγώ δεν είδα ούτε κοντινά πλάνα σε πρόσωπα που υποφέρουν, ούτε επιμονή σε σκηνές βίας, ούτε επίδειξη παιδικής αθωότητας στα πρόσωπα των μαθητών, εκτός αν τέτοιο σκηνοθετικό τέχνασμα θεωρείται η συχνή παρουσία στην οθόνη θαμμένων οστών. Η δεύτερη παρατήρησή μου αφορά μια ξένη κριτική που αναφερόταν στον «μανιχαϊσμό» της ταινίας… Αν εννοούσε ότι οι δυο κεντρικοί ήρωες είναι αψεγάδιαστοι εκπρόσωποι του Καλού, θα έλεγα πως και ο Αντόνιο βγαίνει συχνά αφελής και απερίσκεπτα ριψοκίνδυνος όταν ειδοποιείται καλοπροαίρετα να προσέχει ή όταν συγκρούεται με τον παπά χωρίς στοιχειώδη ευελιξία, αλλά και η Αριάδνη μοιάζει απότομη και αδιάλλακτη απέναντι στους γύρω της, παρόλο που προς το τέλος δείχνει να μαλακώνει - εξαιρετικές ηθοποιίες από τους δύο πρωταγωνιστές. Αν μανιχαϊσμός στην προκειμένη περίπτωση θα ήταν να βλέπαμε και κάποιες… καλές πλευρές του Κακού – του ανθρωποφάγου Μινώταυρου, για να μείνω στον μύθο της Αριάδνης -, τότε δεν καταλαβαίνουμε για ποια ιστορικά γεγονότα και για τι εγκλήματα μιλάμε.

Σε μια εποχή που τα σύννεφα του φασισμού πυκνώνουν πάλι, καλό είναι να θυμόμαστε. Γιατί λήθη και σιωπή ισοδυναμούν με συνενοχή.

Χαβιέρ Μαρίας [1951-2022]

Ο Ισπανός συγγραφέας Χαβιέρ Μαρίας – κατά τη γνώμη μου, ένας από τους σημαντικότερους της
εποχής μας – έφυγε από τη ζωή στις 11 Σεπτέμβρη του 2022, λίγες μέρες πριν συμπληρώσει τα 71 του χρόνια. Ένα μέρος από το έργο του παραμένει ακόμη αμετάφραστο στα ελληνικά ή είναι εξαντλημένο.Με συγκίνηση είδα πως πριν από δύο μήνες κυκλοφόρησε στη γλώσσα μας το προτελευταίο του μυθιστόρημα, Μπέρτα Ίσλα [2017], από τις εκδόσεις Πατάκη. Η συγκίνηση δεν αφορούσε τη δυνατότητα ανάγνωσης εκ μέρους μου, μια και η ανυπομονησία μου με είχε οδηγήσει να προμηθευτώ την αγγλική μετάφραση τόσο αυτού όσο και κάποιων άλλων έργων του, αλλά την επιβεβαίωση ότι υπήρχε ακόμη εκδοτικό ενδιαφέρον όπως και αναγνωστικό κοινό στην Ελλάδα που αναμένει την ολοκλήρωση του έργου του Μαρίας.

Ας είναι η δική μου συμβολή στην παρουσία του συγγραφέα στα καθ’ ημάς η μετάφραση από τα αγγλικά των πρώτων δύο σελίδων του μυθιστορήματος Negra espalda del tiempo [1998] [Η μαύρη ράχη του χρόνου] που δεν υπάρχει στα ελληνικά. Στο απόσπασμα αυτό ο Μαρίας μιλάει για τους περιορισμούς της γλώσσας στην αφήγηση της πραγματικότητας.

"Πιστεύω πως ποτέ δεν έχω περάσει τη μυθοπλασία για πραγματικότητα, αν και τις έχω ανακατέψει περισσότερο από μια φορά, όπως όλοι, όχι μόνο οι μυθιστοριογράφοι ή οι συγγραφείς αλλά όλοι όσοι έχουν αφηγηθεί οτιδήποτε από τότε που άρχισε ο χρόνος που ξέρουμε, και κανείς σε όλον αυτό τον γνωστό χρόνο δεν έχει κάνει κάτι άλλο παρά να λέει και να ξαναλέει, ή να προετοιμάζει και να συλλογίζεται, ή να σκαρώνει μια ιστορία. Οποιοσδήποτε μπορεί να διηγηθεί μια προσωπική ιστορία για κάτι που συνέβη και το απλό γεγονός της διήγησης ήδη την παραμορφώνει και τη διαστρεβλώνει, η γλώσσα δεν μπορεί να ανασυστήσει κάτι που συνέβη ούτε πρέπει να αποπειράται κάτι τέτοιο, και αυτός είναι ο λόγος, φαντάζομαι, που σε κάποιες δίκες – στις κινηματογραφικές δίκες, τουλάχιστον, που τις γνωρίζω καλύτερα – τα εμπλεκόμενα μέρη καλούνται να εκτελέσουν μια υλική ή σωματική αναπαράσταση αυτού που συνέβη, επαναλαμβάνοντας τις χειρονομίες, τις κινήσεις, τα δηλητηριώδη βήματα, τον τρόπο που έχωσαν το μαχαίρι και έγιναν κατηγορούμενοι. τους ζητάνε να μιμηθούν πώς άρπαξαν το όπλο του φόνου έπληξαν κάποιον που, εξαιτίας αυτής της πράξης, έπαψε να υπάρχει, ή μάλλον τον κενό αέρα, γιατί δεν είναι αρκετό να το πουν, να διηγηθούν την ιστορία με απάθεια και με τη μεγαλύτερη δυνατή ακρίβεια, πρέπει να γίνει ορατή, απαιτείται μια μίμηση, μια αναπαράσταση, μια σκηνοθεσία της, τώρα όμως χωρίς το μαχαίρι στο χέρι και χωρίς το σώμα – σακί με αλεύρι, σακί με σάρκα – να το χώσουν μέσα, αυτή τη φορά με ψυχρή αποστασιοποίηση, χωρίς να προσθέσουν στη λίστα άλλο ένα έγκλημα ή άλλο ένα θύμα, αλλά μόνο ως προσποίηση και ανάμνηση, γιατί δεν μπορούν ποτέ να αναπαραστήσουν τον χρόνο που πέρασε ή χάθηκε, ούτε μπορούν να ξαναζωντανέψουν τους νεκρούς που είναι για πάντα χαμένοι μέσα σε εκείνο τον χρόνο.

Αυτό δείχνει μια απόλυτη δυσπιστία απέναντι στις λέξεις, ανάμεσα σε άλλους λόγους επειδή οι λέξεις – ακόμη κι όταν μιλιούνται, ακόμη και στην πιο πρόχειρη μορφή τους – είναι αυτές καθαυτές μεταφορικές και ως εκ τούτου ανακριβείς και δεν μπορούμε να τις φανταστούμε χωρίς διάκοσμο, αν και συχνά αθέλητο. διάκοσμος υπάρχει ακόμη και στην πιο στεγνή εκφορά του λόγου και συχνά σε επιφωνηματικές και σε προσβλητικές κουβέντες. Το μόνο που χρειάζεται να κάνει κανείς είναι να εισαγάγει ένα «σαν να» στην ιστορία, ή ούτε καν αυτό, το μόνο που χρειάζεται να κάνεις είναι να χρησιμοποιήσεις μια παρομοίωση, σύγκριση ή σχήμα λόγου («φερόταν σαν βλάκας», «την κυρίευσε η οργή» - το είδος της έκφρασης της καθομιλουμένης που ανήκει περισσότερο στη γλώσσα παρά στον ομιλητή που την επιλέγει, αυτό και μόνο αρκεί) και η μυθοπλασία παρεισφρέει στην αφήγηση του τι συνέβη, αλλάζοντάς το ή παραποιώντας το. Η σεβαστή προσδοκία οποιουδήποτε χρονικογράφου ή επιζώντα – να πει τι συνέβη, να περιγράψει ό,τι έγινε, να αφήσει μια καταγραφή των γεγονότων, των εγκλημάτων και των κατορθωμάτων – είναι στην πραγματικότητα μια ψευδαίσθηση ή μια χίμαιρα, ή μάλλον η ίδια η φράση και η ίδια η έννοια είναι ήδη μεταφορικές και συγγενεύουν με τη μυθοπλασία. Το «να πεις τι συνέβη» είναι αδιανόητο και μάταιο, ή δυνατό μόνο ως επινόηση. Η ιδέα της μαρτυρίας είναι επίσης μάταιη και δεν υπήρξε ποτέ μάρτυρας που να εκπλήρωσε πραγματικά το καθήκον του. Όπως και να ‘ναι, πάντα ξεχνάμε υπερβολικά πολλές στιγμές και ώρες και μήνες και χρόνια, ακόμη και την ουλή πάνω στον μηρό που έβλεπα και φιλούσα κάθε μέρα για χρόνια κατά τη διάρκεια του γνωστού και χαμένου της χρόνου. Ξεχνάμε χρόνια ολόκληρα, και όχι απαραίτητα τα λιγότερο σημαντικά."

[Μετάφραση από τα αγγλικά: Παναγιώτης Α. Αλεξανδρίδης]

Εργογραφία του Χαβιέρ Μαρίας στα ελληνικά – με τη χρονολογική σειρά των πρωτότυπων εκδόσεων:

Μυθιστορήματα

Τα λημέρια του λύκου [Καστανιώτης, 2002][Los dominios del lobo, 1971]

Ο αιώνας [Λιβάνης, 1998][El siglo, 1983]

Ο αισθηματικός άντρας [Ζαχαρόπουλος, 1991][El hombre sentimental, 1986]

Όλες οι ψυχές [Κέδρος, 1997][Todas las almas, 1989] Εξαντλημένο;

Καρδιά τόσο άσπρη [Μέδουσα-Σέλας, 1995][Corazón tan blanco, 1992]

Αύριο στη μάχη να με σκεφτείς [Μέδουσα-Σέλας, 1997][Mañana en la batalla piensa en mí, 1998]

Το πρόσωπό σου αύριο 1. Πυρετός και λόγχη [Μέδουσα-Σέλας, 2008][Tu rostro mañana 1. Fiebre y lanza, 2002] – Πρόκειται για τριλογία που ολοκληρώνεται με τα (αμετάφραστα) 2. Baile y sueño [2004] και 3. Veneno y sombra y adiós [2007]

Ερωτοτροπίες [Πατάκης, 2015][Los enamoramientos, 2011]

Έτσι αρχίζει το κακό [Πατάκης, 2021][Así empieza lo malo, 2014]

Μπέρτα Ίσλα [Πατάκης 2025][Berta Isla, 2017]

Διηγήματα

Όταν ήμουν θνητός [Μέδουσα-Σέλας, 2000][Quando fui mortal, 1996]

Δοκίμια

Γράφοντας τις ζωές των άλλων [Πατάκης, 2014][Vidas escritas, 1992]

Ευελπιστούμε ότι η μεταφραστική προσπάθεια θα συνεχιστεί με την ολοκλήρωση της τριλογίας Το πρόσωπό σου αύριο και την έκδοση του τελευταίου μυθιστορήματος του Μαρίας, Tomás Nevinson [2021].

Οι καλύτερες ταινίες του 2023

Oppenheimer [Chris Nolan]

Μια σπουδαία ταινία για τα ηθικά διλήμματα του πατέρα της ατομικής βόμβας. Ο Οπενχάιμερ, αριστερός Εβραίος, πείθεται να εργαστεί για την κατασκευή του υπερόπλου που θα νικήσει τον Χίτλερ, αλλά αργότερα παίρνει έναν δρόμο χωρίς επιστροφή, προς μια αμφίβολη δόξα. Ο Νόλαν δείχνει να ενηλικιώνεται σκηνοθετικά και μας προσφέρει μερικές σκηνές που θα μείνουν στην ιστορία του κινηματογράφου.

Living/ Αισθάνομαι ζωντανός [Oliver Hermanus]

Στο Λονδίνο του 1953, ένας προϊστάμενος δημόσιας υπηρεσίας διευθύνει το χαρτοβασίλειό του με αδιαφορία για τους υφισταμένους του και αναλγησία για τους πολίτες. Όταν μαθαίνει ότι του απομένει ελάχιστος χρόνος να ζήσει, όλα παίρνουν αναπάντεχη τροπή. Εμπνευσμένη από μια νουβέλα του Τολστόι και το Ikuru του Κουροσάβα, σε σενάριο Κάζουο Ισιγκούρο, η ταινία καταφέρνει να γεννήσει αισιοδοξία από ένα θέμα που μοιάζει βαρύ.

Killers of the Flower Moon/ Οι δολοφόνοι του ανθισμένου φεγγαριού [Martin Scorsese]

Ένα έπος για το πώς η γενοκτονία των Ινδιάνων με στρατιωτικά κυρίως μέσα στον 19^ο αιώνα, ολοκληρώνεται μέσω της απληστίας στον 20^ο. Ένας αδύναμος άνθρωπος αφήνεται να παρασυρθεί από τον ισχυρό άνδρα του τόπου σε εγκλήματα που συχνά μοιάζουν να στρέφονται ενάντια στον ίδιο τον εαυτό του. Παρά την αξιόλογη εικονογραφία, ο Σκορσέζε μένει στο ψυχολογικό επίπεδο χωρίς να πολυαγγίζει το πολιτικό.

How to Blow Up a Pipeline [Daniel Goldhaber]

Οκτώ νεαρά άτομα αποφασίζουν να ανατινάξουν έναν αγωγό πετρελαίου για να προτρέψουν τους Αμερικανούς να αντιδράσουν στην εντεινόμενη περιβαλλοντική καταστροφή. Αν και περίμενα ένα μάλλον βαρετό οιονεί ντοκιμαντέρ, ξαφνιάστηκα πολύ ευχάριστα παρακολουθώντας ένα οικολογικό θρίλερ με σασπένς, ενδιαφέρουσα ανάπτυξη χαρακτήρων και αναπάντεχη εξέλιξη.

Argentina 1985 [Santiago Mitre]

Ταινία για τη δίκη που καταδίκασε σε ισόβια τον δικτάτορα Βιντέλα και έστειλε στη φυλακή αρκετούς συνεργάτες του, για τα χιλιάδες εγκλήματα που διέπραξαν κατά τη διάρκεια της τελευταίας δικτατορίας της Αργεντινής [1976-1983]. Αντί να επικεντρωθεί σε μια ντοκιμαντερίστικη ανάπλαση των γεγονότων, ο σκηνοθέτης επέλεξε να δώσει κάποια ελαφράδα, προσθέτοντας χιούμορ, μικρές οικογενειακές σκηνές, και συγκίνηση.

Reality [Tina Satter]

Η Ριάλιτι Γουίνερ εργάζεται ως μεταφράστρια σε μια κυβερνητική υπηρεσία. Μια μέρα, επιστρέφοντας από το μάρκετ, έρχεται αντιμέτωπη με πράκτορες που την ανακρίνουν για διαρροή κρατικών μυστικών. Γυρισμένο με ντοκιμαντερίστικο τρόπο, το πολιτικό αυτό θρίλερ καταφέρνει να μεταδώσει όλη την αγωνία ενός ανθρώπου πιασμένου στα δίκτυα των μυστικών υπηρεσιών.

Anatomy of a Fall/ Anatomie d’une chute/ Ανατομία μιας πτώσης [Justine Triet]

Το γαλλικό αυτό δικαστικό θρίλερ μάς έρχεται βραβευμένο με τον Χρυσό Φοίνικα του 2023. Μια συγγραφέας είναι ύποπτη για τον θάνατο του συζύγου της. Η όλη προσωπικότητά της στρέφεται εναντίον της αθωότητάς της. Η Triet δημιουργεί ιδιαίτερη ψυχολογική ένταση και ταυτόχρονα αναλύει τη σχέση του ζευγαριού, ενώ η παρουσία του τυφλού γιού προσθέτει βάθος στο δράμα.

Corsage/ Κορσές [Marie Kreutzer]

Γυναικεία ματιά και εξαιρετική ανάπλαση της εποχής και της ζωής της Ελισσάβετ της Αυστρίας, της γνωστής Σίσσυ, συζύγου του Αυτοκράτορα Φραγκίσκου-Ιωσήφ. Όταν φτάνει στην ηλικία των 40, η Ελισσάβετ συνειδητοποιεί πόσο στενός «κορσές» είναι η αυτοκρατορική της ιδιότητα. Γεμάτη λαχτάρα για ζωή, αγνοημένη από έναν αδιάφορο απέναντί της σύζυγο, βυθίζεται όλο και πιο πολύ στα αδιέξοδά της.

Prison 77/ Modelo 77/ Η απόδραση του ‘77 [Alberto Rodriguez]

O σκηνοθέτης του συγκλονιστικού θρίλερ La isla minima δίνει εδώ μια ιστορία για τον αγώνα για αμνηστία, αξιοπρέπεια και δικαιοσύνη των κρατουμένων στις ισπανικές φυλακές κατά τη διάρκεια της υποτιθέμενης μεταπολίτευσης μετά τον Φράνκο, που ουσιαστικά δεν ολοκληρώθηκε ποτέ. Με εξαιρετικό ρυθμό και ανάπτυξη χαρακτήρων, η ταινία κρατάει τον θεατή μέχρι την τελευταία σκηνή.

Master Gardener [Paul Schrader]

Ο αρχικηπουρός του τίτλου εργάζεται για μια πλούσια χήρα, η οποία του ζητάει να προσλάβει την ανιψιά της. Η νεαρή κοπέλα θα λειτουργήσει ως καταλύτης στις σχέσεις του κηπουρού με την εργοδότριά του, στην αποκάλυψη του παρελθόντος του και στην αγωνιώδη προσπάθειά του για γαλήνη. Βραδυφλεγές θρίλερ του σεναριογράφου του Ταξιτζή με το μόνιμο θέμα του: την αντιφατική πορεία του ήρωα προς τη λύτρωση.

Barbie [Greta Gerwig]

Όταν η Μπάρμπι αντιλαμβάνεται κάποια ψεγάδια πάνω της, ξεκινάει (μαζί με τον Κεν) ένα ταξίδι από τον κουκλίστικο παράδεισό της στον αληθινό κόσμο, σε αναζήτηση ταυτότητας. Αυτό θα οδηγήσει σε επανεξέταση των ρόλων στον κόσμο της Μπάρμπι. Η Αμερικανίδα σκηνοθέτιδα δημιουργεί μια ταινία καθόλου αφελή, όπως άδικα έχει κατηγορηθεί, αλλά που αντίθετα δίνει τροφή για προβληματισμό για τον ρόλο των φύλων σήμερα.

Afire/ Roter Himmel/ Κόκκινος ουρανός [Christian Petzold]

Ο Λεόν και ο Φέλιξ πηγαίνουν για διακοπές στο εξοχικό του δεύτερου στη Βαλτική. Η αναπάντεχη παρουσία της Νάντια στο σπίτι και οι έρωτές της προκαλούν διαφορετικές αντιδράσεις στους δύο φίλους. Καταλυτικό ρόλο θα παίξουν οι φωτιές στα δάση της περιοχής. Ο Petzold επανασυνδέεται με τις πρώτες του ταινίες, προσθέτοντας ωστόσο νέα στοιχεία – περιβαλλοντολογικά - στη θεματολογία του.

May December [Todd Haynes]

Η Γκρέισι, μια 36χρονη παντρεμένη γυναίκα, φυλακίζεται για αποπλάνηση του 13χρονου συμμαθητή του γιου της. Το αταίριαστο ζευγάρι παντρεύεται και αποκτά τρία παιδιά. Χρόνια αργότερα, μια νεαρή ηθοποιός πηγαίνει στο σπίτι της κατά τα φαινόμενα ευτυχισμένης οικογένειας για να μελετήσει τον χαρακτήρα της Γκρέισι στο πλαίσιο μιας ταινίας. Η ταινία εξετάζει τις προκαταλήψεις μας, αλλά και το τι σημαίνει ηθοποιία. 

Άλλες πολύ αξιόλογες ταινίες που θα πρότεινα: Babylon [Damien Chazelle], The Whale [Darren Aronofsky], Rheingold [Fatih Akin], The Old Oak [Ken Loach], The Killer [David Fincher] - όλες από αγαπημένους σκηνοθέτες. Όμως, κάπου έπρεπε να τραβηχτεί μία γραμμή, πάντα με βάση το προσωπικό μου γούστο. 

Αναμένονται με μεγάλο ενδιαφέρον οι: Poor Things [Γιώργος Λάνθιμος]. Napoleon [Ridley Scott], Il sol dell'avvenire [Ninno Moretti], Coup de Chance [Woody Allen], The Zone of Interest [Jonathan Glazer], και άλλες, που δεν έχουμε δει ακόμη.

 

Τάνγκο: η γέννηση - τα πρώτα βήματα - η εξέλιξη ως το 1960.

«Το τάνγκο δεν γεννιέται από τον συνδυασμό διαφόρων μουσικών ειδών, αλλά από τον τρόπο με τον οποίο το δημιουργικό πνεύμα και η υπαρξιακή διάθεση του πορτένιο* πλάθει αυτά τα μουσικά είδη. Άλλο πράγμα ο ζωγράφος κι άλλο η παλέτα.» [Οράσιο Φερέρ, Το τάνγκο, η ιστορία και η εξέλιξή του]

[*πορτένιο = άνθρωπος του λιμανιού - ο κάτοικος του Μπουένος Άιρες]

Οι ρίζες

Το τάνγκο [όπως και το λαϊκό θέατρο, που έχει στενή σχέση μαζί του] είναι τέχνη των λαϊκών τάξεων και γεννήθηκε στις πόλεις του κόλπου του Ρίο ντε λα Πλάτα [Μπουένος Άιρες, Μοντεβιδέο] από τα μεγάλα μεταναστευτικά ρεύματα του δεύτερου μισού του 19^ου αιώνα. Η εξωτερική μετανάστευση αφορά κυρίως Ισπανούς, Ιταλούς και Γερμανούς, ενώ η εσωτερική τούς εξαθλιωμένους γκάουτσο [ανθρώπους της υπαίθρου] και αυτόχθονες πληθυσμούς που στρέφονται στην πόλη για να επιβιώσουν. Η μετανάστευση στην Αργεντινή μετά τη δεκαετία του 1880 – δεύτερη σε αριθμούς μετά από αυτή στις ΗΠΑ – βοήθησε ώστε το 1908 η χώρα να είναι η 7^η πιο αναπτυγμένη χώρα στον κόσμο. Η μετανάστευση οδήγησε στην επανασύσταση της αργεντίνικης κοινωνίας.

Το τάνγκο λοιπόν γεννιέται στα περίχωρα της μεγαλούπολης. Στα κονβεντίγιος, τις φτωχικές αυλές που σε μικρά δωμάτια γύρω τους στριμώχνονται πολυπληθείς οικογένειες, κοντά στα λιμάνια – εικόνα οικεία και σε όσους μεγάλωσαν σε προσφυγικές συνοικίες στην Ελλάδα. Εκεί βράζει η ψυχή του φτωχού μετανάστη και του περιθωριοποιημένου Αργεντίνου – του ξεπεσμένου γκάουτσο, του κομπάδρε [καπέλο, μαντίλι, μαχαίρι] και της πόρνης. Των στρωμάτων εκείνων που αρνιούνται τους κανόνες της αστικής κοινωνίας. Είναι η μουσική των κακόφημων καφενείων και των οίκων ανοχής. Των οίκων ανοχής, όπου οι μάγκες και οι κουτσαβάκηδες της περιφέρειας πηγαίνουν, εκτός των άλλων, να ακούσουν μουσική και να χορέψουν - με πρόδηλο το ερωτικό στοιχείο.

Αυτό το γοητευτικό και άθλιο χαρμάνι – ανάλογα από ποια σκοπιά το βλέπεις – που ζούσε σε μόνιμη κατάσταση  άγχους, πόνου και περιθωριοποίησης, δημιούργησε νέες συνθέσεις. Ο Φερέρ θεωρεί το τάνγκο υβριδική σύνθεση τριών μουσικών ειδών: του τάνγκο ανδαλούς, της χαμπανέρα [που έφεραν οι Κουβανοί ναύτες του λιμανιού της Μπόκα] και της μιλόνγκα. Ταυτόχρονα, θεωρεί σημαντική τη συμβολή της αφρικάνικης μουσικής και τις επιρροές από την αυτόχθονη  μουσική των Ινδιάνων, χωρίς όμως να τις αναλύει, λέγοντας πως υπερβαίνουν τα όρια της μελέτης του. Αντίθετα, αναλύει επιμελώς τον ρόλο που έπαιξε το λαϊκό θέατρο στην ανάμειξη αυτών των ειδών και στην αποδοχή του τάνγκο από ευρύτερες λαϊκές μάζες. Αυτό έγινε κυρίως με την εισαγωγή του στις ισπανικής προέλευσης σαϊνέτε – μονόπρακτα με κωμική διάθεση και λαϊκό χαρακτήρα που παιζόταν στο τέλος ή ανάμεσα σε μεγαλύτερες παραστάσεις. Η συμμετοχή αυτή του τάνγκο στις λαϊκές θεατρικές παραστάσεις με τον καιρό γενικεύτηκε συμβάλλοντας στη δημιουργία του «εθνικού θεάτρου».

Το πνεύμα του τάνγκο υπήρχε στις πόλεις του Ρίο ντε λα Πλάτα πριν εμφανιστεί το ίδιο το τάνγκο. Οι λαϊκές τάξεις ασχολούνται με το θέατρο και το τάνγκο ως καλλιτεχνικά μέσα έκφρασης γιατί οι απαιτούμενες τεχνικές δεξιότητες δεν υπερβαίνουν τις δυνατότητές τους – οποιοσδήποτε παίζει ένα μουσικό όργανο μπαίνει σε έναν κύκλο και παίζει. Η έκφραση μέσα από ένα τάνγκο δεν χρειάζεται ιδιαίτερες μουσικές γνώσεις, σε εκείνο το πρώτο στάδιο τουλάχιστον. Το σφύριγμα ενός σκοπού, ένα προφορικό ποίημα, είναι και μπορεί να είναι ένα τάνγκο.

Όλοι αυτοί οι ανώνυμοι αναλφάβητοι μουσικοί βάζουν το λιθαράκι τους στην αυθεντική φυσιογνωμία του τάνγκο. Τα πρόσωπα-κλειδιά και τα έργα-ορόσημα στην ιστορία του τάνγκο δεν είναι περισσότερο από το 10% μιας τεράστιας καλλιτεχνικής παραγωγής.

Άντρες παίζουν και χορεύουν τάνγκο [Μπουένος Άιρες, περ. 1900]

Παλιά και Νέα Φρουρά

Χοντρικά η εξέλιξη του τάνγκο χωρίζεται σε Παλιά και Νέα Φρουρά [Guardia Vieja – Guardia Nueva] με μορφολογικά κυρίως κριτήρια.

Η Παλιά Φρουρά – περίπου 1880-1920 – χαρακτηρίζεται από την οριστικοποίηση του ηχοχρώματος.Οι πρώτες ορχήστρες είχαν άναρχη σύνθεση. Αρχικά, φεύγουν τα χάλκινα και στις ορχήστρες καθιερώνεται η άρπα, το βιολί και το φλάουτο. Στις αρχές του 20^ου αιώνα η άρπα αντικαθίσταται από την κιθάρα. Λίγο αργότερα κυριαρχούν το πιάνο, το βιολί και το μπαντονεόν – όργανο με γερμανικές ρίζες.

Επίσης οριστικοποιείται ο χορός του τάνγκο.

Κοινωνικά, σιγά-σιγά περνά από τα χέρια των περιθωριακών ομάδων στα φτωχά και τα μικροαστικά στρώματα της πόλης. Η μπουρζουαζία απορρίπτει συστηματικά το τάνγκο. Όμως, «με απορρίπτουν άρα υπάρχω».

Με τη Νέα Φρουρά – περίπου 1920-1960 – σταθεροποιείται η δομή του τάνγκο σε 2-3 16μετρα. Η γλώσσα των τραγουδιών είναι ένα αμάλγαμα ισπανικών με ιταλικά, γερμανικά και αυτόχθονα στοιχεία. Οι φιγούρες του χορού απλοποιούνται. Τώρα πια, ακόμη και τα ανώτερα κοινωνικά στρώματα διασκεδάζουν ακούγοντας και χορεύοντας τάνγκο.

Εκεί που αρχικά παιζόταν σε κακόφημα καφενεία των περιχώρων, σε παράνομα μαγαζιά και σε οίκους ανοχής, τώρα το βρίσκει κανείς σε καφέ, καμπαρέ, ανοιχτούς χώρους αναψυχής, σινεμά, θέατρα, ζαχαροπλαστεία, αίθουσες χορούς, κλπ.

Η μουσική βιομηχανία ασχολείται συστηματικά πια με την οικονομική του εκμετάλλευση και αυτό συνακόλουθα φέρνει αναγνώριση πνευματικών δικαιωμάτων αλλά και οργάνωση των καλλιτεχνών σε επαγγελματικά σωματεία.

Το Κουαρτέτο του Εδουάρδο Αρόλας (δεύτερος από αριστερά)

  

Ονόματα καλλιτεχνών που εμφανίζονται την πρώτη εποχή είναι ο «τίγρης» Εδουάρδο Αρόλας, ο «Γερμανός» Αρτούρο Μπερνστάιν, ο Πέδρο Μάφια, ο Ρομπέρτο Φίρπο και η ορχήστρα του, ο Χουάν Κάρλος Κομπιάν [La casita de mis viejos], ο Πασκουάλ Κοντούρσι που μας δίνει το πρώτο τάνγκο με στίχους, το Mi noche triste [1916-1917]. Χωρίς βέβαια οι παλιοί να εξαφανιστούν, νέα ονόματα βγαίνουν στην επιφάνεια λίγο πριν ή μετά το 1920: Αγκουστίν Μπαρντί [Que Noche!, El Abrojo], ο Χούλιο ντε Κάρο, ο Οσβάλντο Πουλιέσε, που το τραγούδι του Recuerdo θεωρείται σταθμός στη διάκριση των περιόδων, και φυσικά ο μεγάλος Κάρλος Γκαρδέλ, σταθμός στην ερμηνεία των τραγουδιών του τάνγκο.

Κάρλος Γκαρδέλ

Η εξέλιξη των μουσικών σχημάτων περνάει από το απλό τρίο [βιολί, πιάνο, μπαντονεόν] στο σεξτέτο [2 βιολιά, 2 μπαντονεόν, κοντραμπάσο, πιάνο], που δίνει ηχητική βαρύτητα, και τέλος στην Orquesta tipica [1915-20] που συνήθως αποτελείται από μια ομάδα εγχόρδων [βιολιά, βιόλα, βιολοντσέλο], μια ομάδα μπαντονεόν [3+] και μια ομάδα ρυθμού [πιάνο, κοντραμπάσο].

Μπαντονεόν

[Το σύντομο αυτό άρθρο βασίστηκε στο βιβλίο του Οράσιο Φερέρ, Το τάνγκο, η ιστορία και η εξέλιξή του [1959], στα ελληνικά: εκδόσεις Κοντύλι.]

Στις Βαΐες* - H.D. [Hilda Doolittle]

Έπρεπε να το σκεφτώ

πως σε όνειρο θα μου ‘χες φέρει

κάτι όμορφο, επικίνδυνο,

ορχιδέες σε μεγάλη θήκη,

μιας και (σε όνειρο) ποιος θα ‘λεγε

εγώ στο στέλνω αυτό,

που άφησα αφίλητες τις φλέβες

τις γαλάζιες του λαιμού σου.

 

Πώς γίνεται τα χέρια σου

(που ποτέ δεν πήραν τα δικά μου)

τα χέρια σου που έβλεπα

να πλανιούνται πάνω απ’ τις ορχιδέες

τόσο προσεχτικά

τα χέρια σου τόσο εύθραυστα, να ανασηκώνουν

τόσο απαλά, τα εύθραυστα τα σέπαλα των λουλουδιών –

ω, ω, πώς ήταν

 

Ποτέ δεν έστειλες (σε όνειρο)

αυτό ακριβώς το σχήμα, αυτό ακριβώς το άρωμα,

όχι βαρύ, όχι φιλήδονο

μα επικίνδυνο – επικίνδυνο –

των ορχιδέων σε μεγάλη θήκη,

και από κάτω λαμπρή περγαμηνή

με λίγα λόγια:

 

               Άνθος σταλμένο σε άνθος.  

               για χέρια λευκά, από τα φύλλα των ανθών

               τα λιγότερο λευκά, λιγότερο όμορφα 

               ή 

               Εραστής προς ερωμένη**, χωρίς φιλί,

               ούτε άγγιγμα, αλλά για πάντα αυτό.

[Μετάφραση: Παναγιώτης Αλεξανδρίδης]

Χίλντα Ντούλιτλ: Αμερικανίδα ποιήτρια και μυθιστοριογράφος (1886 - 1961) [βλέπε φωτογραφία]. Σχετίστηκε με την ομάδα των εικονιστών (imagists) και τον Έζρα Πάουντ ενώ αργότερα τα γραπτά της θεωρήθηκαν γυναικο-κεντρική εκδοχή του μοντερνισμού.

*Τόπος διακοπών της Ρωμαϊκής περιόδου στην Καμπανία της Νότιας Ιταλίας, περιβόητος για την ελευθεριότητα και τις ηδονιστικές απολαύσεις που προσέφερε.

** Στα Αγγλικά η φράση δεν έχει φύλο (Lover to lover)

Φωτιά και πάγος - Ρόμπερτ Φροστ

Κάποιοι λένε ο κόσμος θα τελειώσει στη φωτιά,

Κάποιοι λένε στον πάγο.

Απ' όση στη ζωή ένιωσα πεθυμιά

Τάσσομαι εγώ μ' αυτούς που θέλουν τη φωτιά.

Μα αν ήταν να χαθεί δύο φορές,

Νομίζω μίσος γνώρισα αρκετό

Ώστε να πω ότι ο πάγος για καταστροφές

Σπουδαίος είναι και αυτός

Και τη δουλειά θα κάνει επαρκώς. 

 

[Μετάφραση: Παναγιώτης Αλεξανδρίδης]

Η τέχνη του κινηματογράφου

"Το ανθρώπινο μυαλό δεν ησυχάζει ποτέ. Αναζητεί συνεχώς τάξη και νόημα, ελέγχοντας γύρω του για ρήξεις στη συνήθη διάταξη του κόσμου.

Τα έργα τέχνης βασίζονται σε αυτή τη δυναμική, ενοποιητική ιδιότητα του μυαλού. Παρέχουν οργανωμένες περιστάσεις στις οποίες εξασκούμε και αναπτύσσουμε την ικανότητά μας να δίνουμε προσοχή, να προσδοκούμε επερχόμενα γεγονότα, να βγάζουμε συμπεράσματα και να οικοδομούμε ένα όλον από τα επιμέρους. Κάθε μυθιστόρημα αφήνει κάτι για τη φαντασία. Κάθε τραγούδι μάς ζητά να περιμένουμε κάποιες συγκεκριμένες εξελίξεις στη μελωδία. Κάθε ταινία μάς παροτρύνει να συνδέουμε σκηνές για να δομήσουμε νοερά ένα ευρύτερο σύνολο."

["Film Art: An Introduction", David Bordwell - Kristin Thompson]

Ισπανικός Εμφύλιος Πόλεμος 1936-1939 - Ιστορία, προτάσεις για βιβλία και ταινίες

 Πριν τον Εμφύλιο

Ήττα, Δικτατορίες και Δεύτερη Ισπανική Δημοκρατία

Ισπανοί στρατιώτες στην Κούβα

Ο εικοστός αιώνας βρίσκει την άλλοτε κραταιά Ισπανική Αυτοκρατορία θανάσιμα λαβωμένη. Η εξευτελιστική ήττα στον πόλεμο με τις ΗΠΑ το 1898 της αφαιρεί τις υπερπόντιες κτήσεις [Πουέρτο Ρίκο, Κούβα, Φιλιππίνες, κλπ.]. Ακολουθεί μια περίοδος οδυνηρών συνειδητοποιήσεων και ανασυγκρότησης. Από τη μια, οι κυρίαρχες τάξεις προσπαθούν να ενισχύσουν και να αναπροσαρμόσουν τα φθαρμένα ιδανικά στα οποία στηρίχτηκαν επί αιώνες: καθολικισμός, ανωτερότητα της φυλής, οικογένεια, βασιλεία. Από την άλλη, οι λαϊκές μάζες ριζοσπαστικοποιούνται. Διαμορφώνεται ένα αντικαπιταλιστικό, αντικληρικό κίνημα, με ισχυροποίηση του αναρχοσυνδικαλισμού [CNT: Εθνική Συνομοσπονδία Εργατών].

Η Ισπανία δεν συμμετέχει στο Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Το 1923 ένα στρατιωτικό πραξικόπημα φέρνει στην εξουσία τον αριστοκράτη στρατιωτικό Μιγκέλ Πρίμο δε Ριβέρα. Η αυξανόμενη λαϊκή δυσαρέσκεια εναντίον του, ωστόσο, τον οδηγεί σε παραίτηση το 1930, για να ακολουθηθεί από διάφορες βραχύβιες δικτατορικές κυβερνήσεις. Η λαϊκή πίεση οδηγεί το βασιλιά Αλφόνσο ΙΓ’ να προκηρύξει δημοτικές εκλογές την άνοιξη του 1931, όπου διάφοροι δημοκρατικοί, κεντροαριστεροί και αριστεροί συνδυασμοί καταφέρνουν να κερδίσουν τους περισσότερους μεγάλους δήμους της χώρας. Η στρατιωτική κυβέρνηση παραιτείται, ο βασιλιάς φεύγει στο εξωτερικό, ιδρύεται η Δεύτερη Ισπανική Δημοκρατία [η Πρώτη, βραχύβια, Φεβρουάριος 1873-Δεκέμβριος 1874]. Πρόεδρος της Δημοκρατίας εκλέγεται ο Αλκαλά-Θαμόρα. Στις εκλογές του Ιούνη επικρατούν Σοσιαλιστές και Ρεπουμπλικάνοι [δηλ. δημοκρατικοί του κέντρου και της κεντροαριστεράς] και τον Οκτώβριο πρωθυπουργός αναλαμβάνει ο μετριοπαθής ρεπουμπλικάνος Μανουέλ Αθάνια. Εν μέσω της Παγκόσμιας Οικονομικής Κρίσης, η κυβέρνηση δεν καταφέρνει να δώσει λύσεις απέναντι στα αντιτιθέμενα συμφέροντα, ενώ με τις προσπάθειες απαγκίστρωσης του κράτους από την Εκκλησία έρχεται σε σοβαρότατη κόντρα με τον πολύ ισχυρό στην Ισπανία Καθολικισμό. Μια αποτυχημένη απόπειρα αγροτικής μεταρρύθμισης οδηγεί σε νέες εκλογές το 1933, που τις κερδίζει η συνασπισμένη Δεξιά.

Ανακήρυξη Δημοκρατίας

Ο Αλκαλά-Θαμόρα αρνείται να ορίσει πρωθυπουργό τον αρχηγό της Δεξιάς, Χιλ Ρόμπλες, και σχηματίζεται κυβέρνηση μειοψηφίας, χωρίς συμμετοχή υπουργών της Δεξιάς αλλά με ψήφο ανοχής της, υπό τον ριζοσπάστη Αλεχάντρο Λερού. Η κατάσταση οξύνεται και η χώρα μυρίζει μπαρούτι. Ο Λερού δίνει αμνηστία στους συνεργάτες του στρατηγού Σανχούρχο για ένα αποτυχημένο πραξικόπημα του 1932. Βίαιες συγκρούσεις συμβαίνουν καθημερινά στους δρόμους ενώ η φασιστική Φάλαγγα, με ηγέτη τον Χοσέ Αντόνιο Πρίμο δε Ριβέρα, γιο του δικτάτορα, αρχίζει να αποκτά κάποια δύναμη προσεταιριζόμενη μοναρχικούς και εισχωρεί στον στρατό. Κατακτήσεις των εργαζομένων από την προηγούμενη περίοδο ανατρέπονται. Οι αριστερές οργανώσεις αντιδρούν. Τον Οκτώβρη του 1934 ξεσπούν γενικευμένες απεργιακές κινητοποιήσεις με επίκεντρο τις Αστούριες και την Καταλονία. Αυτή η Επανάσταση του 1934, όπως συνήθως αποκαλείται, πνίγηκε στο αίμα και ακολουθήθηκε από άγρια καταστολή.

Κυβέρνηση Λαϊκού Μετώπου – Πραξικόπημα – Εμφύλιος

Η ευρύτερη Αριστερά συνασπίζεται σε Λαϊκό Μέτωπο [κυρίως από Σοσιαλιστές, Κομουνιστές, Καταλανούς και Γαλικιανούς αυτονομιστές, και άλλα δημοκρατικά κόμματα] που κερδίζει τις εκλογές που γίνονται τον Φλεβάρη του 1936. Πρωθυπουργός ορίζεται πάλι ο Αθάνια που σε λίγο θα μεταπηδήσει στην Προεδρία της Δημοκρατίας.

Μανουέλ Αθάνια

Η κυβέρνηση Αθάνια προχωρά σε απελευθέρωση των δημοκρατικών πολιτικών κρατουμένων και αποκατάσταση των απολυμένων από την εργασία τους για πολιτικούς λόγους και προσπαθεί να ολοκληρώσει τις μεταρρυθμίσεις που έμειναν στη μέση το 1933. Άνεμος ελευθερίας και δημοκρατίας πνέει σε ολόκληρη την Ισπανία. Ωστόσο, η άρχουσα τάξη και οι πολιτικοί εκφραστές της, παραδοσιακή Δεξιά και φασίστες, καθώς και η Καθολική Εκκλησία, δεν δείχνουν διατεθειμένοι να παραδώσουν αμαχητί τη χώρα που θεωρούν ότι τους ανήκει δικαιωματικά.

Νίκη του Λαϊκού Μετώπου

17 Ιούλη 1936, οι δεξιοί και φασίστες στρατιωτικοί στασιάζουν ενάντια στη νόμιμη δημοκρατική κυβέρνηση. Η στάση ξεκινάει από την ισπανική αποικία στο Μαρόκο και την επόμενη μέρα μεταφέρεται στην κυρίως χώρα. Αποτυχαίνει να ανατρέψει άμεσα την κυβέρνηση αλλά ξεκινάει εμφύλιο πόλεμο. Η δημοκρατική Ισπανία στρατεύεται αυθόρμητα στη μάχη ενάντια στον φασισμό. Στην εσωτερική μάχη για την ηγεσία των στασιαστών νικητής σύντομα βγαίνει ο στρατηγός Φράνκο

Εξαρχής, το δίλημμα που τίθεται στα αριστερά κόμματα και οργανώσεις είναι αν θα προχωρήσουν σε κοινωνική επανάσταση ελπίζοντας σε περαιτέρω συσπείρωση και ενθουσιασμό των εργατικών τάξεων ή αν θα δώσουν προτεραιότητα στην εδραίωση της αστικής δημοκρατίας και στη νίκη ενάντια στον φασισμό κερδίζοντας τα μεσαία στρώματα που αμφιταλαντεύονται. Η διαχωριστική γραμμή περνάει και μέσα από τα κόμματα. Οι ισχυροποιημένοι αναρχικοί, που αρχικά δεν είχαν υποστηρίξει το Λαϊκό Μέτωπο, επιλέγουν κοινωνικοποιήσεις εργοστασίων και κτημάτων, ενώ το μικρό Κομουνιστικό Κόμμα [17 έδρες επί συνόλου 470 στη Βουλή], που δυναμώνει από τη σοβιετική ανάμειξη, διαλέγει να καθησυχάσει τις μικροαστικές τάξεις και τις ευρωπαϊκές αστικές δημοκρατίες θέτοντας ως πρώτο στόχο τη στρατιωτική νίκη και μεταθέτοντας για αργότερα την προλεταριακή δημοκρατία. Συχνά οι αντιπαραθέσεις μεταξύ αριστερών οργανώσεων παίρνουν βίαια μορφή.

Ο θάνατος του δημοκρατικού στρατιώτη

Όμως η μάχη είναι άνιση. Οι στασιαστές διαθέτουν την αμέριστη οικονομική και στρατιωτική βοήθεια της ναζιστικής Γερμανίας και της φασιστικής Ιταλίας, με υπερσύγχρονο εξοπλισμό, ενώ οι ευρωπαϊκές δημοκρατίες επιδεικνύουν ένοχη "ουδετερότητα". Είναι η εποχή της προσπάθειας εξευμενισμού του Χίτλερ και του Μουσολίνι, που κορυφώθηκε με τη Συμφωνία του Μονάχου το 1938. Η Σοβιετική Ένωση βοηθάει τη δημοκρατική Ισπανία, αλλά δεν επιθυμεί σύγκρουση με τους Αγγλογάλλους που ζητούν εγγυήσεις ουδετερότητας. Ως εκ τούτου, η σοβιετική αποστολή στρατιωτικού υλικού είναι ανεπαρκέστατη. Από την άλλη, χιλιάδες εθελοντές δημοκράτες απ' όλο τον κόσμο καταφθάνουν να πολεμήσουν στο πλευρό του ισπανικού λαού. Συνολικά γύρω στις 40 με 50 χιλιάδες ξένοι εθελοντές εντάχθηκαν στις Διεθνείς Ταξιαρχίες, αν και ο αριθμός δεν ξεπέρασε τους 20.000 σε κάθε δεδομένη στιγμή. Εκατομμύρια σ' όλο τον κόσμο συμπαραστέκονται. Σημαντικά ονόματα που παίρνουν μέρος με τον ένα ή τον άλλο τρόπο στον αγώνα του ισπανικού λαού είναι ο Τζορτζ Όργουελ, ο Αντρέ Μαλρώ, ο Έρνεστ Χέμινγουεϊ, ο Ίλια Έρενμπουργκ.

Στο στρατιωτικό μέτωπο, ο δημοκρατικός στρατός, παρά τον ενθουσιασμό και τη γενναιότητά του, δείχνει ανήμπορος να αντιμετωπίσει με επάρκεια τις καλύτερα οργανωμένες και εξοπλισμένες δυνάμεις των Εθνικιστών. Ο Φράνκο δεν κατορθώνει να υλοποιήσει τον πρωταρχικό του στόχο, την κατάληψη της Μαδρίτης. Όμως, οι Δημοκρατικοί δίνουν ουσιαστικά μάχες άμυνας και οπισθοφυλακής. Καμιά σημαντική πόλη δεν ανακαταλαμβάνεται άπαξ και πέσει στα χέρια των φασιστών. Η δημοκρατική υποχώρηση είναι αργή αλλά σταθερή. Όταν οι φρανκιστές εξαπολύουν σφοδρή επίθεση εναντίον της Καταλονίας στις 23 Δεκεμβρίου 1938 και στις 26 Γενάρη 1939 πέφτει η Βαρκελώνη, όπου είχε μεταφερθεί η έδρα της νόμιμης κυβέρνησης, ο πόλεμος έχει ουσιαστικά τελειώσει.

Ιούλιος 1936

Μάρτιος 1937

Φεβρουάριος 1939

Μερικούς μήνες αργότερα ξεκινάει μία από τις πιο μαύρες και αμείλικτες δικτατορίες που γνώρισε ποτέ η Ευρώπη. Το καθεστώς κυνήγησε εκδικητικά, ανελέητα και μαζικά τους ηττημένους πολιτικούς του αντιπάλους επί 40 σχεδόν χρόνια, μέχρι τον θάνατο του δικτάτορα Φράνκο. Η μεταπολίτευση του 1975 επέβαλε σιωπή για τα εγκλήματα που διαπράχθηκαν στον εμφύλιο και τη δικτατορία.

Σύντομη εισαγωγική βιβλιογραφία για τον Ισπανικό Εμφύλιο

Ιστορικές μελέτες:

Χιού Τόμας, Ιστορία του Ισπανικού Εμφυλίου Πολέμου [2 τόμοι]

Άντονι Μπίβορ, Ο Ισπανικός εμφύλιος πόλεμος 1936-1939 [Γκοβόστης]

Μαρτυρία:

Τζορτζ Όργουελ, Φόρος τιμής στην Καταλονία [Μίνωας]/ Πεθαίνοντας στην Καταλονία [Κάκτος]

Μυθιστορήματα:

Έρνεστ Χέμινγουεϊ, Για ποιον χτυπά η καμπάνα [Καστανιώτης]

Χανς Μάγκνους Έτσενμπέργκερ, Το σύντομο καλοκαίρι της αναρχίας [Οδυσσέας/ Εστία] [Για τη δολοφονία του ηγέτη των αναρχικών Ντουρούτι.]

Αντρέ Μαλρώ, Η ελπίδα [Εξάντας, μάλλον εξαντλημένο αλλά μπορεί να βρεθεί σε βιβλιοθήκες]

Χαβιέρ Θέρκας, Στρατιώτες της Σαλαμίνας [Πατάκης]

Προτεινόμενες ταινίες:

- Για ποιον χτυπά η καμπάνα [For Whom the Bell Tolls - Sam Wood, 1943]. Το πασίγνωστο μυθιστόρημα του Χέμινγουεϊ μεταφερμένο στη μεγάλη οθόνη με τους Γκάρι Κούπερ, Ίνγκριντ Μπέργκμαν και Κατίνα Παξινού.

- Πεθαίνοντας στη Μαδρίτη, [Mourir a Madrid – Frederic Rossif, 1963] Ντοκιμαντέρ με πρωτότυπο υλικό από τις μέρες του πολέμου.

- Άι Καρμέλα! [Ay Carmela – Carlos Saura, 1990]. Ένας θίασος που περιοδεύει στην Ισπανία διασκεδάζοντας τους στρατιώτες της Δημοκρατίας, αιχμαλωτίζεται όταν βρίσκεται κατά λάθος στη ζώνη που ελέγχουν οι Εθνικιστές.

- Γη και ελευθερία [Land and Freedom – Ken Loach, 1995]. Ένας νεαρός Άγγλος κομουνιστής φεύγει εθελοντής για τον Ισπανικό Εμφύλιο. Θα πολεμήσει, αλλά σύντομα θα βρεθεί μπλεγμένος στις εσωτερικές διαμάχες της Αριστεράς.

- Η γλώσσα της πεταλούδας [La lengua de las mariposas – Jose Luis Cuerda, 1999]. Ένα νεαρό αγόρι και ένας γερο-δάσκαλος που το εμπνέει με τις φιλελεύθερες ιδέες του. Όλα θα ανατραπούν όταν ξεσπάσει ο Εμφύλιος.

- Στη ράχη του διαβόλου [The Devil’s Backbone - Guillermo del Toro, 2001]. Ο 12χρονος Κάρλος, που έχει χάσει τον πατέρα του στον εμφύλιο, φτάνει σε ένα ορφανοτροφείο που μοιάζει στοιχειωμένο από τα φαντάσματα του παρελθόντος.

- Στρατιώτες της Σαλαμίνας [Soldados de Salamina – David Trueba, 2003]. Μια νεαρή συγγραφέας προσπαθεί να μάθει τι συνέβη όταν λίγες μέρες πριν το τέλος του Πολέμου ένας από τους ηγέτες της φασιστικής Φάλαγγας γλιτώνει από την εκτέλεση.

- Ο λαβύρινθος του Πάνα [Pan’s Labyrinth - Guillermo del Toro, 2006]. Πέντε χρόνια μετά τη λήξη του Ισπανικού εμφύλιου η κόρη ενός σαδιστή αξιωματικού δραπετεύει σε έναν κόσμο της φαντασίας της.

- Χέμινγουεϊ και Γκέλχορν [Hemingway & Gellhorn - Philip Kaufman, 2012]. Βιογραφία του Αμερικανού συγγραφέα και της τρίτης συζύγου του, δημοσιογράφου και πολεμικής ανταποκρίτριας Μάρθα Γκέλχορν. Μεγάλο μέρος της διαδραματίζεται στην Ισπανία τα χρόνια του εμφύλιου. Με τον Κλάιβ Όουεν και τη Νικόλ Κίντμαν.

- Όσο κρατάει ο πόλεμος [While at War - Alejandro Amenabar, 2019]. Ο συγγραφέας Μιγκέλ δε Ουναμούνο αρχικά υποστηρίζει τους φασίστες αλλά η στάση του αυτή οδηγείται σε σύγκρουση με τις αξίες και τις αρχές του όταν βλέπει αυτά που συμβαίνουν γύρω του.

- Το ατέλειωτο χαντάκι [The Endless Trench - Arregi, Garano, Goenaga, 2020]. Η Ρόσα κρύβει τον άντρα της, που καταζητείται από τους Φρανκιστές. Πόσο μπορεί να κρατήσει κάτι τέτοιο και πώς μπορεί να επηρεάσει τις σχέσεις του ζευγαριού;

"Οι κληρονόμοι", Γουίλιαμ Γκόλντινγκ

Μια μικρή ομάδα αντρών, γυναικών και παιδιών Νεάντερταλ φεύγει από τη θάλασσα, όπου ξεχειμωνιάζει, για πιο ψηλά όταν έρχεται η άνοιξη. Εκεί θα διασταυρωθεί για πρώτη φορά ο δρόμος της με τον πολυπληθέστερο και νεοαφιχθέντα στην περιοχή Homo sapiens. Για τους πρωτόγονους εκείνους, ο νέος είναι ο απόλυτος Άλλος – κάτι το αδιανόητο. Πώς νιώθουμε βλέποντας τον εαυτό μας μέσα από τα μάτια του έτερου Άλλου, αυτού που χάθηκε αλλά όχι χωρίς να αφήσει το ανεξίτηλο αποτύπωμά του στο DNA του σημερινού ανθρώπου - όπως έχει αποδείξει πια η επιστήμη; Ποιες θα είναι οι συνέπειες αυτής της συνάντησης;

Ο νομπελίστας Γκόλντινγκ πετυχαίνει το ακατόρθωτο: να μας βάλει στο μυαλό του μυστηριώδους αυτού είδους με την πρωτόλεια σκέψη – οι συλλογισμοί και οι αναμνήσεις γι’ αυτούς είναι εικόνες, συχνά ασύνδετες και ακατανόητες, που κάτι που δεν μπορούν να καταλάβουν τις φέρνει στον νου τους. Και ο Γκόλντινγκ το καταφέρνει μέσω της γλώσσας - ελλειπτικής και υπαινικτικής, που συχνά απαιτεί προσεκτική ανάγνωση για να αντιληφθούμε τι ακριβώς συμβαίνει. Παρόλο που γράφτηκε στη δεκαετία του 1950 – κυκλοφόρησε το 1955, ένα χρόνο μετά το ντεμπούτο του με τον «Άρχοντα των μυγών» - μοιάζει να έχει προβλέψει και να συνάδει με όλες τις θεωρίες που αναπτύχθηκαν τα τελευταία χρόνια για τον Homo sapiens neanderthalensis με βάση αρχαιολογικά ευρήματα και γενετικές αναλύσεις.

Με νωπά ακόμη τα τραύματα του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και της φρικαλεότητας των στρατοπέδων συγκέντρωσης, το μυθιστόρημα αντανακλά την απογοήτευση του Βρετανού συγγραφέα από το ανθρώπινο είδος. Ωστόσο, οι προεκτάσεις του ξεπερνούν το στενό ιστορικό πλαίσιο και το καθιστούν ένα μοναδικό λογοτεχνικό επίτευγμα.

Παρότι δεν γνώρισαν ποτέ σημαντική εμπορική επιτυχία, «Οι κληρονόμοι» αναγνωρίζονται από μεγάλο μέρος της λογοτεχνικής κριτικής ως ένα από τα αριστουργήματα της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Ο ίδιος ο Γκόλντινγκ θεωρούσε το βιβλίο το καλύτερο ανάμεσα στο σημαντικό του έργο, όπως μαρτυρεί η κόρη του. Δυστυχώς, δεν είχε ποτέ την αναγνώριση που του αξίζει στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό, ούτε βρίσκω κάποια κριτική ή ανάλυση του μυθιστορήματος στα ελληνικά στο διαδίκτυο.

Η αναγέννηση των Νεάντερταλ

 Ο άνθρωπος του Νεάντερταλ κι εμείς

[Άρθρο – συντομευμένο - της Βρετανής Παλαιολιθικής αρχαιολόγου Rebecca Wragg Sykes]

ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΡΑΤΣΙΣΜΟΣ

Όταν η Δυτική επιστήμη τούς πρωτοσυνάντησε το 1856, οι Νεάντερταλ ήταν ένας ανάκατος σωρός από οστά – ένα από τα οποία ήταν ένας σπασμένος θόλος κρανίου. Μετά από την ανατίναξη ενός βράχου στο σπήλαιο Kleine Feldhofer στην Κοιλάδα Νεάντερ («Νεάντερταλ») της Γερμανίας, απέμειναν αρκετά από το παράξενα πλατύ κρανίο με τη μεγάλη προεκβολή των φρυδιών για να υπονοήσουν κάτι ολότελα άγνωστο, ωστόσο ανθρωπόμορφο. Το πάνω μέρος του προσώπου υποδήλωνε μια κολοσσιαία  μύτη ανάμεσα σε σπηλαιώδεις οφθαλμικές κόγχες. Υπήρχαν επίσης οστά των άκρων, ογκωδέστερα οποιωνδήποτε γνωστών ανθρώπινων. Εξ αρχής, οι Νεάντερταλ, που χρίστηκαν Homo Neanderthalensis, υπήρξαν βασανιστικά δελεαστικοί στην ατέλειά τους.

Λίγο αργότερα, ένα ολόκληρο κρανίο εμφανίστηκε στην άλλη άκρη της Ευρώπης: στο Γιβραλτάρ (σε βρετανικό έδαφος, ούτε λίγο ούτε πολύ, προς μεγάλη χαρά της λονδρέζικης διανόησης). Το κρανίο του Λατομείου Forbes είχε στην πραγματικότητα βρεθεί μερικά χρόνια νωρίτερα, το 1848, αλλά είχε περάσει εν πολλοίς απαρατήρητο σε μια συλλογή μουσείου. Το ίδιο το οστό ήταν κρυμμένο από ένα στρώμα σκληρυμένου ιζήματος, και η πραγματική του φύση συγχεόταν από το γεγονός πως κανείς δεν ήταν προετοιμασμένος να «δει» εξαφανισμένους Ανθρωπίδες (την ομάδα των Πρωτευόντων που περιλαμβάνει τους ανθρώπους, τους άμεσους προγόνους μας και άλλα εξαφανισμένα συγγενή ανθρώπινα είδη). Αλλά τον Δεκέμβριο του 1863, ο Τόμας Χότζκιν, ένας γιατρός με εμπειρία στην εθνογραφία και την ανατομία, αναγνώρισε τη σημασία του κρανίου. Ο Χότζκιν πρότεινε να σταλεί στον φίλο του Τζορτζ Μπασκ, ο οποίος είχε μεταφράσει την ανάλυση των οστών του Feldhofer από τα γερμανικά. Όταν το κρανίο έφτασε στο Λονδίνο τον Ιούλιο του 1864, ήρθη οποιαδήποτε αμφιβολία σχετικά με τη σύνδεση των Νεάντερταλ με μας: χωρίς την πρωτόγονη μουσούδα των πιθηκοειδών, αυτά τα φαντάσματα που έρχονταν από μια άγνωστη εποχή ήταν αναμφισβήτητα και ενοχλητικά ανθρωπόμορφα.

Στον απόηχο εκείνων των πρώτων καταιγιστικών ανακαλύψεων, ξεπήδησαν και άλλα ευρήματα των Νεάντερταλ σε διάφορα σημεία της Ευρώπης – μέχρι που το 1908 ένας σχεδόν πλήρης σκελετός ενός άντρα ξεθάφτηκε από το σπήλαιο La Chapelle-aux-Saints στη Γαλλία. Η δημοσίευση της ανακάλυψης περιλάμβανε εικονογραφήσεις φτιαγμένες με προχωρημένη Εδουαρδιανή τεχνολογία, με τη μορφή τρισδιάστατων στερεοσκοπικών φωτογραφιών. Οι αναπαραστάσεις του «Γέρου» του σπηλαίου La Chapelle κυμαίνονταν από μαλλιαρό «πιθηκάνθρωπο» μέχρι αστό με περιποιημένα γένια – αν και χωρίς πουκάμισο. Αλλά ανατομικά, τουλάχιστον, δεν ήταν πλέον δυνατό να υποστηριχτεί ότι το είδος του ήταν πιο κοντά στα ζώα παρά στον άνθρωπο. Οι μελετητές άρχισαν τώρα να κάνουν την πιο βαθιά ερώτηση: οι Νεάντερταλ ναι μεν έμοιαζαν, αλλά ήταν πραγματικά «άνθρωποι», σαν κι εμάς;

Οι επιστημονικές ανακαλύψεις δεν συμβαίνουν ποτέ σε κοινωνικό κενό. Ο Σουηδός βοτανολόγος Καρλ Λινέους [Κάρολος Λιναίος, εξελληνισμένα] επισημοποίησε τη σκάλα της ζωής το 1758, οπότε και έστεψε τους λευκούς Ευρωπαίους άρρενες ως «υπόδειγμα» του ανθρώπινου είδους. Με μια μονοκοντυλιά του, οποιοσδήποτε άλλος στον πλανήτη υποβιβάστηκε σε μη τυπικό δείγμα, κατώτερη εκδοχή του ανθρώπου, προσδιοριζόμενη από υποτιθέμενα λιγότερο εξελιγμένο σωματότυπο, χαρακτήρα και πολιτισμό. Σε ένα τέτοιο κόσμο, ήταν λογικό το κρανίο και τα οστά από την Κοιλάδα του Νεάντερ να είναι άμεσα συγκρίσιμα με εθνοτικές ομάδες που στιγματίζονταν ως πλέον «κτηνώδεις» από τους αποικιοκράτες τους.

Το 1863, ο Άγγλος βιολόγος Τόμας Χένρι Χάξλεϊ ισχυρίστηκε ότι υπήρχε εντυπωσιακή ομοιότητα ανάμεσα στην προεκβολή των φρυδιών των Νεάντερταλ και τη «σκοτεινή, απειλητική έκφραση» όπως την αντιλαμβανόταν στα κρανία των Αβορίγινων – παραβλέποντας την ξεκάθαρη διαφορά στο ανατομικό σχήμα. Η ευρωπαϊκή πνευματική ελίτ ήταν συνήθως τυφλή όσον αφορούσε την πιθανότητα οι Νεάντερταλ να αποτελούσαν ένδειξη μια κοινής κληρονομιάς για τους σημερινούς ανθρώπους. Αντίθετα, έβλεπε «επιστημονική» απόδειξη και δικαιολόγηση των ρατσιστικών ιεραρχήσεων που θεωρούσαν τους μη Ευρωπαίους λιγότερο εξελιγμένους – αν και τη μπέρδευε το γεγονός ότι οι «άγριοι» έμοιαζαν παρόλα αυτά να έχουν εγκεφάλους εξίσου μεγάλους με αυτούς που γέμιζαν τα δικά της ημίψηλα καπέλα. Μέχρι το 1960, οι επιστήμονες δημοσίευαν ακόμη θεωρίες περί ανθρώπινης εξέλιξης που πρότειναν ότι διάφορες φυλές είχαν «βλαστήσει» στο ανθρώπινο γενεαλογικό δέντρο νωρίτερα από άλλες, με τους Καυκάσιους [λευκούς] να αποτελούν την πιο πρόσφατη άφιξη και ως εκ τούτου να είναι οι λιγότερο «πρωτόγονοι».

ΤΟ ΖΗΤΗΜΑ ΤΗΣ ΤΡΟΦΗΣ

Ενώ η επιστημονική μελέτη των Νεάντερταλ έχει προχωρήσει σημαντικά την τελευταία δεκαετία, οι λαϊκές αντιλήψεις και η κάλυψη από τα ΜΜΕ είναι ακόμη πίσω. Η ευρύτερη εικόνα δείχνει τώρα πως οι πρώιμοι Ανθρωπίδες εξελίχθηκαν στην Αφρική πριν διασκορπιστούν προς τα έξω κατά κύματα. Στην Ευρώπη, οι Νεάντερταλ εμφανίστηκαν σε αρχεία απολιθωμάτων ως διακριτός πληθυσμός περισσότερο από 400.000 χρόνια πριν και συνέχισαν να καταλαμβάνουν μια τεράστια έκταση της Ευρασίας. Έπειτα εξαφανίστηκαν 42.000 – 40.000 χρόνια πριν. Αυτή η περίοδος υπήρξε επίσης μάρτυρας της εμφάνισης στην Ευρώπη ενός άλλου είδους Ανθρωπίδων: του δικού μας, του Έμφρονα Ανθρώπου [Homo Sapiens].

Για δεκαετίες, το μεγαλύτερο μέρος της επιστημονικής κοινότητας πίστευε πως αυτή η σύνδεση υποδήλωνε αιτιώδη συνάφεια. Θεωρείτο ότι οι άνθρωποι αντικατέστησαν τους Νεάντερταλ χωρίς επιμειξίες – αυτό που υπέβοσκε ως υπαινιγμός ήταν ότι οι Νεάντερταλ δεν μπόρεσαν να ανταγωνιστούν τις «ανώτερες» ικανότητές μας. Ευρέως αποδεκτές θεωρίες τούς τυποποιούν ως πλάσματα εγγενώς αντικοινωνικά, ακόμη και μεταξύ τους. Οι Παλαιοανθρωπολόγοι πίστευαν πως τα κοινωνικά δίκτυα των Νεάντερταλ έμοιαζαν με των χιμπαντζήδων, στα οποία τα μέλη τείνουν να μεταχειρίζονται τους «εκτός-ομάδας» ομολόγους τους ως εχθρούς που θα έπρεπε να εκδιωχθούν ή να εξολοθρευτούν, όχι ως ομοίους με τους οποίους θα έπρεπε να επικοινωνήσουν ή να συνεργαστούν.

Ωστόσο, τώρα είναι πια ξεκάθαρο ότι οι Νεάντερταλ δεν ήταν καθόλου λιγότερο «εξελιγμένοι» από εμάς. Ούτε υπάρχουν καθοριστικά στοιχεία πως ήταν θεμελιωδώς λιγότερο κοινωνικοί ή έτειναν λιγότερο να συναναστρέφονται με άτομα έξω από τη φυλή τους. Απλώς ταξίδευαν στο δικό τους μονοπάτι, που ήταν λίγο-πολύ παράλληλο με το δικό μας, αν και με διαφορετικές στροφές και παρεκβάσεις στην πορεία. Ζούσαν βαθιά στην Ασία – ακόμη και προς τις ακτές του Ειρηνικού. Ήταν ικανοί κυνηγοί, καρποσυλλέκτες με γνώσεις και δεξιοτέχνες τεχνίτες με διάφορα υλικά. Αντέχοντας πολλαπλούς παγετωνικούς κύκλους, επιβίωσαν παρά τις ακραίες κλιματικές αλλαγές.

Αρχικά, οι ερευνητές θεώρησαν ότι οι Νεάντερταλ ήταν κυνηγοί. Ένα από τα πρώτα σχέδια ανασύστασης από ευρήματα περιλάμβανε ένα δόρυ και μέχρι τον ύστερο 19ο αιώνα οι αρχαιολόγοι έψαχναν για ίχνη από απομεινάρια σφαγμένων ζώων. Ως τη δεκαετία του 1960, υπήρχε η ευρέως διαδεδομένη πίστη πως οι Νεάντερταλ ήταν πρωταρχικά σαρκοφάγοι που κατοικούσαν σε παγωμένες περιοχές με ελάχιστη βλάστηση. Αντιδράσεις σε αυτή την αντίληψη, όμως, επισήμαιναν ότι ένα σημαντικό ποσοστό θερμίδων προερχόταν από το «αργό και σταθερό» δεύτερο μέρος της κυνηγετικής-καρποσυλλεκτικής εξίσωσης: όχι μόνο φυτά, αλλά και κυνήγι μικρών θηραμάτων και ψάρεμα.

Αυτές οι μετατοπίσεις οπτικής έβαλαν πίσω στο κάδρο φυτά και μικρά ζώα όπως πουλιά, αλλά η παρουσία τους ανάμεσα στους Νεάντερταλ συνέχιζε να διαφεύγει της αρχαιολογικής καταγραφής. Το ναδίρ ήρθε τη δεκαετία του 1980, όταν οι μελετητές πρότειναν ότι οι τεράστιες ποσότητες οστών και δοντιών στους χώρους των Νεάντερταλ δεν ήταν καν από κυνήγι, αλλά από πτωματοφαγία. Αυτό έφερνε τους Νεάντερταλ να παραμονεύουν γύρω από τη λεία υαινών ή λιονταριών, αρπάζοντας πού και πού κανένα κομματάκι κρέας χωρίς να προκαλούν το μένος των «αληθινών» θηρευτών.

Ωστόσο, αυτό το σενάριο ανατράπηκε επίσης καθώς η αρχαιολογία άρχισε να ωριμάζει ως επιστημονικός κλάδος κατά τις τελευταίες δεκαετίες του 20ου αιώνα. Από τότε, στοιχεία από εκατοντάδες χώρους ανασκαφής έχουν σχολαστικά αναλυθεί και συγκεντρωθεί, αποκαλύπτοντας ότι οι Νεάντερταλ ήταν ομαδικοί κυνηγοί υψηλού επιπέδου. Μπορούσαν να αντιμετωπίσουν πανίσχυρα θηρία, όπως αρκούδες, ρινόκερους και πιθανόν μαμούθ, χρησιμοποιώντας καλοακονισμένα ξύλινα δόρατα για χτυπήματα εκ του συστάδην, ενώ άλλα πιθανότατα πετάγονταν από απόσταση σαν ακόντια. Ο μύθος ότι οι Νεάντερταλ δεν μπορούσαν να πιάσουν γρήγορα πλάσματα όπως πουλιά ή λαγούς έχει καταρριφθεί παταγωδώς, ενώ το μενού μερικές φορές περιείχε ακόμη και θαλασσινά και ίσως ψάρια.

Τα φυτά συμπλήρωναν αυτή την ποικιλία κρεατοφαγικής διατροφής. Οι Νεάντερταλ εξασφάλιζαν τα προς το ζην σε μια τεράστια περιοχή, από τη Βόρεια Ουαλία μέχρι την Παλαιστίνη, και προς ανατολάς στη μισή Σιβηρία, οπότε δεν θα πρέπει να προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι βρίσκουμε διατηρημένα κομμάτια από σύκα, ελιές, φιστίκια και χουρμάδες σε σπηλιές σε ολόκληρη τη Μεσόγειο και τη Δυτική Ασία.

ΠΟΙΟΙ ΗΤΑΝ ΟΙ ΠΡΩΤΟΙ ΖΩΓΡΑΦΟΙ;

Πέρα από τη σωματική ικανοποίηση μιας γεμάτης κοιλιάς, βίωναν οι Νεάντερταλ πάθη ενός  υψηλότερου επιπέδου; Ήταν ικανοί για αυτοέκφραση και αφηρημένη σκέψη; Οι αρχαιολόγοι κινούνται τώρα όλο και περισσότερο προς θετικές απαντήσεις. Ζωγραφιές που βρέθηκαν σε τρία σπήλαια στην Ισπανία – το Μαλτραβιέσο, τη Λα Πασιέγκα και το Αρντάλες – περιλαμβάνουν σταλακτίτες πασαλειμμένους με κόκκινο χρώμα, μια καθαρή κάθετη γραμμή και, το πιο συναρπαστικό από όλα, τη στάμπα [στένσιλ] του περιγράμματος ενός χεριού. Τα αποτελέσματα των τεστ ήταν εκπληκτικά: η παλαιότερη κυμαινόταν από τα 67.000 ως τα 52.000 χρόνια, εμφανιζόμενη κάπου 20.000-7.000 χρόνια πριν την εποχή που πιστεύουμε πως ο Έμφρων Άνθρωπος έφτασε στην Ευρώπη. Για πολλούς μελετητές, αυτό αποτελεί ισχυρό στοιχείο πως οι δημιουργοί ήταν οι Νεάντερταλ. Ίσως η ζωγραφική να ήταν κάτι που το είδος μας έμαθε μάλλον παρά υπήρξε ανεξάρτητη πηγή δημιουργίας τέχνης.

Μερικά από τα δημιουργήματα των Νεάντερταλ είναι τόσο παλιά που η απόδοσή τους σε αυτούς είναι αναμφισβήτητη. Το 1990, εκατοντάδες μέτρα βαθιά μέσα στη σπηλιά Μπρουνικέλ στη νότια Γαλλία, οι ερευνητές βρήκαν σταλαγμίτες σπασμένους και τοποθετημένους έτσι ώστε να σχηματίζουν δύο κύκλους, οι οποίοι περικύκλωναν άλλες μικρότερες στοίβες. Μέχρι τώρα δεν υπάρχουν ευρήματα ούτε εξήγηση για τους κύκλους, αλλά αυτές οι κατασκευές θα πρέπει να πήραν χρόνο και σχεδιασμό για να γίνουν και θα χρειάστηκε προνοητικότητα ώστε να υπάρξει επαρκής φωτισμός σε τέτοιο βάθος. Οι έρευνες συνεχίζονται αλλά η Μπρουνικέλ έχει ήδη ανοίξει ένα παράθυρο προς ένα μυαλό (των Νεάντερταλ) εξίσου πολυσύνθετο με το δικό μας.

Είναι σημαντικό να συστήσουμε κάποια επιφύλαξη για όλα αυτά, αφού η Παλαιολιθική αρχαιολογία αγνοεί ακόμη πάρα πολλά. Είναι αλήθεια πως δεν έχουμε απολιθώματα παλαιότερα των 45.000 χρόνων που να αποδεικνύουν την παρουσία του Έμφρονα Ανθρώπου δυτικά του Δέλτα του Δούναβη, κάτι που αφήνει τους Νεάντερταλ βασικούς υπόπτους για τις ζωγραφιές. Αλλά η απουσία οστών δεν αποδεικνύει απουσία Ανθρωπίδων και γνωρίζουμε ότι οι Homo Sapiens κατευθύνονταν προς την Ανατολική Μεσόγειο πριν από τουλάχιστον 150.000 χρόνια. Οπότε η υπόθεση για την τέχνη των σπηλαίων δεν έχει κλείσει ακόμη εντελώς, έστω και αν η τρισδιάστατη ανασύνθεση στην Μπρουνικέλ μοιάζει να οδηγεί σε ασφαλή συμπεράσματα. Όμως αυτές οι αποκαλύψεις έχουν αλλάξει ριζικά την αντίληψή μας, και τις προσδοκίες μας, για το τι έκαναν οι Νεάντερταλ στην καθημερινή τους ζωή – το οποίο περιλαμβάνει τώρα την πιθανότητα πιο εσωτεριστικών δραστηριοτήτων.

ΤΑ ΜΥΣΤΙΚΑ ΤΟΥ DNA - ΧΑΜΕΝΑ ΑΔΕΡΦΙΑ

Παράλληλα με τα αρχαιολογικά στοιχεία, η γενετική είναι ο δεύτερος πυλώνας της πρόσφατης επανεκτίμησης των Νεάντερταλ. Συνεχώς βελτιούμενα δεδομένα υποδηλώνουν ότι οι άνθρωποι και οι Νεάντερταλ είχαν έναν κοινό πρόγονο πριν από περίπου 800.000-700.000 χρόνια, πριν χωρίσουν οι εξελικτικοί τους δρόμοι. Αυτή η διαδικασία μπορεί μάλιστα να έγινε εντός γενετικά διαφοροποιημένων αλλά στενά συνδεδεμένων πληθυσμών Ανθρωπίδων που εξελίχθηκαν στην Αφρική και έπειτα μετακινήθηκαν προς την Εγγύς Ανατολή και ακόμη πιο πέρα.

Το 2010, ερευνητές ανέλυσαν το γονιδίωμα τριών Νεάντερταλ και συνέκριναν τα στοιχεία με σύγχρονους ανθρώπους από διάφορα μέρη του κόσμου. Με βάση γενετικές σχέσεις, φαίνεται πως κάποια στιγμή μετά από 200.000 χρόνια πριν, πρώιμοι Homo Sapiens έχοντας φύγει από την Αφρική ήρθαν σε επιμειξία με γηγενείς Ανθρωπίδες που κατοικούσαν στην Ευρασία. Αυτός είναι ο λόγος που το γονιδίωμα όλων των σύγχρονων ανθρώπων – με εξαίρεση τους κατοίκους της Υποσαχάριας Αφρικής – περιέχει ένα μικρό ποσοστό DNA των Νεάντερταλ. Όπως και να συνέβη, η επιστήμη είναι ξεκάθαρη: για να παραχθεί η ποσότητα DNA που επιβιώνει και σήμερα, παίρνοντας υπόψη περίπλοκες διαδικασίες επιλογής σε σχέση με τα γονίδια των Νεάντερταλ και λιγότερο γόνιμων υβριδίων, θα πρέπει να υπήρξε ουκ ολίγο σεξ μεταξύ των υποειδών.

Το εύρημα αυτό συγκλόνισε τον επιστημονικό κόσμο και συνέτριψε το αφήγημα της «αντικατάστασης χωρίς επιμειξία» που συνόδευε την παρακμή των Νεάντερταλ. Οι σημερινοί άνθρωποι διατηρούν ένα εκπληκτικό 20%, ίσως και περισσότερο, του γονιδιώματος των Νεάντερταλ, αν και ως ένα κάπως χαλασμένο «αρχείο» ανισοκατανεμημένο σε διάφορους πληθυσμούς. Ακόμη μεγαλύτερη έκπληξη προκαλεί το ότι δεν είναι οι Δυτικοευρωπαίοι που έχουν το μεγαλύτερο μερίδιο του DNA των Νεάντερταλ: οι κάτοικοι της Ανατολικής Ασίας έχουν μέχρι και ένα πέμπτο περισσότερο. Υπήρξαν επίσης πολλές φάσεις υβριδοποίησης. Η παλαιότερη γνωστή "μοιραία" συνάντηση συνέβη περισσότερα από 220.000 χρόνια πριν, όταν μία θηλυκή πρόγονος του Homo sapiens ζευγάρωσε με έναν άρρενα Νεάντερταλ – πολύ νωρίτερα από οποιαδήποτε άλλη γνωστή διασταύρωση μεταξύ των δύο ομάδων. Στην άλλη άκρη της χρονικής κλίμακας, το σαγόνι ενός ανθρώπου που έζησε πριν από 40.000 χρόνια στη Ρουμανία αποκαλύπτει ότι μετρούσε έναν Νεάντερταλ ανάμεσα στους προγόνους του μόνο τέσσερις ως έξι γενιές νωρίτερα – ακριβώς την εποχή που επρόκειτο να εξαφανιστούν από το αρχείο απολιθωμάτων.

Την ίδια χρονιά με την ανακοίνωση του DNA των Νεάντερταλ, οι άνθρωποι συστήθηκαν σε έναν άλλο χαμένο εξάδελφο που ούτε καν γνωρίζαμε ότι υπήρχε – και με τον οποίο είχαμε επίσης αναμειχθεί. Από το 1970, Ρώσσοι επιστήμονες έκαναν ανασκαφές στο σπήλαιο Ντενίσοβα στη Δυτική Σιβηρία. Ανάμεσα στα χιλιάδες οστά που είχαν βρεθεί ήταν και η άκρη από το μικρό δαχτυλάκι ενός παιδιού. Η γενετική ανάλυση που δημοσιεύτηκε το 2010 αποκάλυψε έναν παντελώς άγνωστο πληθυσμό Ανθρωπίδων. Οι «Άνθρωποι της Ντενίσοβα» [Denisovans – ως Ντενίσοβαν αναφέρονται συχνά στα ελληνικά], όπως ονομάστηκαν, ήταν μια ομάδα «αδελφή» των Νεάντερταλ, που διαχωρίστηκε από αυτούς περίπου 600.000-430.000 χρόνια πριν. Ένα σημαντικό ποσοστό του γονιδιώματος των Ανθρώπων της Ντενίσοβα έχει επιβιώσει μέσα μας και οι επιστήμονες έχουν συνδυάσει στοιχεία που καταδεικνύουν πως υπήρξαν πολλαπλές επιμειξίες μεταξύ μας. Ωστόσο, ακόμη δεν έχουμε ιδέα για το πώς έμοιαζαν αυτοί οι άνθρωποι, πέρα από το γεγονός πως κάποιοι είχαν σκούρα μάτια και δέρμα.

Σε μια νέα ανατροπή των δεδομένων, προκύπτει ότι οι Άνθρωποι του Νεάντερταλ και της Ντενίσοβα ήταν σύγχρονοι, ζώντας στην ίδια περιοχή για χιλιάδες χρόνια. Κατά τη διάρκεια δειγματοληψίας πρωτεϊνών στην προσπάθεια εντοπισμού περισσότερων Ανθρωπίδων ανάμεσα σε αταυτοποίητα οστά από κάποιο σπήλαιο, ένα από αυτά ξεχώρισε. Οι ερευνητές είχαν πέσει κατά σύμπτωση πάνω σε ένα τμήμα οστού ενός κοριτσιού, πιθανότατα έφηβης, που ήταν υβρίδιο πρώτης γενιάς: η μητέρα Νεάντερταλ, ο πατέρας Ντενίσοβαν. Ακόμη πιο απίστευτο, η πατρική της καταγωγή αποκάλυψε ένα ακόμη παλαιότερο γενετικό ιστορικό ανάμειξης ανάμεσα σε αυτούς τους δύο πληθυσμούς, που έφτανε εκατοντάδες γενεές πίσω.

Δεν είναι σαφές το πώς ή το γιατί συνέβησαν οι συνευρέσεις αυτές που οδήγησαν σε επιμειξίες. Κατ’ αρχάς, δεν θα πρέπει να βλέπουμε τους Νεάντερταλ ή τους πρώιμους Homo Sapiens ως μονολιθικά σύνολα. Στην πραγματικότητα, η πληθυσμιακή δυναμική πρέπει να παρουσίαζε τεράστια ποικιλία, με ομάδες να εξαπλώνονται και να αναμειγνύονται με διάφορους τρόπους και σε διάφορους τόπους. Και τι γινόταν με το αποτέλεσμα όλων αυτών των ερωτικών συνευρέσεων: με ποιους και πώς μεγάλωναν τα εκατοντάδες, αν όχι χιλιάδες, αυτά υβριδικά μωρά; Η βασική ανατομία συνδυασμένη με νευρογνωστική και ψυχολογική έρευνα υποδηλώνουν ότι αυτά τα νεαρά άτομα χρειάζονταν φροντίδα, υποστήριξη και αγάπη για να επιβιώσουν και να αναπτυχθούν. Μα αυτό σημαίνει πως ολόκληρες ομάδες αναμείχθηκαν φυσικά και πολιτισμικά, ή πως ο μεικτός γενετικός μας φάκελος είναι το υποπροϊόν μιας αφθονίας «εφάπαξ», τυχαίων συνευρέσεων που συσσωρεύτηκαν στη διάρκεια 100.000 ετών; Προς το παρόν μόνο θολές εικασίες μπορούμε να κάνουμε.

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΓΙΑ ΤΟ ΧΘΕΣ, ΤΟ ΣΗΜΕΡΑ, ΤΟ ΑΥΡΙΟ

Πέρα από την πρόοδο της επιστήμης, αυτές οι αλλαγές οπτικής σχετικά με τους Νεάντερταλ είναι ο καρπός μιας μακράς πολιτισμικής εμμονής. Από το 1856 προσπαθούμε να συλλάβουμε το πώς έμοιαζαν οι Νεάντερταλ – και ναι, πρέπει πραγματικά να έμοιαζαν όπως οι άνθρωποι, αν και ενός άλλου είδους άνθρωποι. Ωστόσο, το πορτρέτο δεν ολοκληρώνεται ποτέ. Με κάθε νέα αρχαιολογική πρόοδο, έρχονται όλο και πιο κοντά μας, ανοίγοντάς μας την όρεξη για ακόμη περισσότερες λεπτομέρειες. Κι όμως κάτι ανησυχαστικό κι αλλόκοτο μοιάζει να ελλοχεύει… Αυτή η αποστροφή μας προς την απόκλιση, τον Άλλο, παρατηρήθηκε στις αντιδράσεις απέναντι στα ρομπότ πίσω στη δεκαετία του 1970. Οι Νεάντερταλ προξενούν κάτι ανάλογο. Είναι από πολλές απόψεις ένας καθρέφτης μας, αλλά ένας κάπως λοξός καθρέφτης. Μας τρομάζουν και μας γοητεύουν ταυτόχρονα, γιατί μας αναγκάζουν να επανεξετάσουμε το ποια είναι τα όρια του ανθρώπινου

Σήμερα, η ιστορία των Νεάντερταλ είναι ακόμη ρευστή. Δεν έχουν περάσει παρά μόνο δέκα χρόνια από την ανακάλυψη-ορόσημο του DNA και την κατεδάφιση της θεωρίας ότι αποτελούσαν εξελικτική αποτυχία. Γνωρίζουμε τώρα ότι δεν υπήρξαν τελικοί κρίκοι στην ιστορία των Νεάντερταλ, δεν υπήρξαν τελευταίοι μοναχικοί επιζώντες. Πολλοί ερευνητές αμφισβητούν αν θα πρέπει καν να τους θεωρούμε διαφορετικό είδος. Όλα τα νέα στοιχεία θέτουν υπό αμφισβήτηση τις θεωρίες που διατυπώσαμε για τη ζωή τους, συχνά καταρτίζοντας λίστες κριτηρίων που πρέπει να πληρούν για να θεωρηθούν αυθεντικοί άνθρωποι. Η «μοντέρνα» συμπεριφορά υπήρξε πάντα μια πολύ ιδιαίτερη εκδοχή του πώς θέλουμε να βλέπουμε τους εαυτούς μας. Ένα κλασικό παράδειγμα – που ακόμη παίζει σε διαμάχες για την επανασκαφή του σπηλαίου La Chapelle – είναι πότε θα είμαστε έτοιμοι να αναγνωρίσουμε στους Νεάντερταλ ότι είχαν αντίληψη του θανάτου. Πολύ συχνά, δυστυχώς, ξεκάθαρα στοιχεία ιδιαίτερης μεταχείρισης των νεκρών δεν είναι αρκετά. Μόνο ένας τέλεια λαξεμένος τάφος, η επιτομή της «σωστής» Χριστιανικής ταφής, θεωρείται απόδειξη ουσιωδών κοινωνικών πρακτικών.

Γεωγραφική εξάπλωση των Νεάντερταλ: ροζ 450.000-130.000 πΧ, μπλε 130.000-40.000 πΧ.

Το επόμενο βήμα θα πρέπει να είναι να απαλλαγούμε από τη συνήθεια του ναρκισσισμού και της αυτοπροβολής μας και να προσπαθήσουμε να φωτίσουμε τους Νεάντερταλ με τους δικούς τους όρους. Πρέπει να σταματήσουμε να ταλαντευόμαστε ανάμεσα σε ένα φετίχ κι ένα φόβο εξωτισμού, από τη μια, και μια αφελή πεποίθηση ότι ήταν «ακριβώς σαν κι εμάς», από την άλλη. Η μετρημένη χρήση της αρχαιολογίας, και η παραχώρηση των ίδιων αποδεικτικών κριτηρίων που επιτρέπουμε στον πρώιμο Έμφρονα Άνθρωπο, δείχνει πως δεν υπάρχει γνωστικό χάσμα μεταξύ μας, όπως ακριβώς δεν υπήρχε αναπαραγωγικός φραγμός. Η γοητεία θα πρέπει να έγκειται στην ποικιλία του τρόπου ζωής των Νεάντερταλ και αυτό που αποκαλύπτει όχι μόνο για τη βαθιά σχέση που μας ενώνει, αλλά και για τις παράλληλες ιστορίες των Ανθρωπίδων πάνω στη Γη.

Η έρευνα των ανθρώπινων καταβολών την τελευταία δεκαετία έχει ανακαλύψει τη δική της Ζώνη του Κάιπερ [μεγάλο σύνολο μικρών σωμάτων στην περιοχή του εξωτερικού Ηλιακού συστήματος που πριν το 1951 αγνοούσαμε την ύπαρξή του], των μυστηριωδών Ανθρωπίδων. Μερικοί, όπως οι Ντενίσοβαν, έρχονται μόλις τώρα στο φως, ενώ άλλοι πιθανότατα παραμένουν αόρατοι καραδοκώντας να εμφανιστούν. Αλλά ανεξάρτητα του πόσο μεγαλώνει η οικογένεια, τους Νεάντερταλ - ως τους πρώτους ανακαλυφθέντες συγγενείς – θα τους νιώθουμε πάντα πιο κοντά: ένα σημείο αντίστιξης για αυτό που ήμασταν, είμαστε και μπορούμε να γίνουμε.

[Μετάφραση και επεξεργασία: Παναγιώτης Α. Αλεξανδρίδης]